Teknik Sözlük: Üniforma Üretim ve Tedarik Terimleri
Üniforma tedarikiyle ilk kez uğraşan alıcılar, çoğunlukla ilk kez karşılaştıkları tekstil, dikim ve satın alma terimleriyle karşılaşır. Bu sözlük bu terimleri sade dille tanımlar ve her birini gerçekte kullanıldığı rehber bölümüne bağlar.
Bir terim genel bir sektör uygulamasını tarif ediyorsa bu belirtilir. Bir tanım özel olarak TB Uniform'un bir kapasitesini ifade ediyorsa bu da ayrıca işaretlenir. İkisi aynı şey değildir, bu sayfa ikisini birbirine karıştırmaz.
Kumaş ve Elyaf
GSM (Gram/Metrekare) Kumaş gramajının standart birimi. Hafif kumaşlar (120-160 GSM) nefes almanın önemli olduğu otel ve yiyecek-içecek üniformalarına uyar; orta ağırlık (180-220 GSM) çoğu kurumsal gömlek ve polo yaka için kullanılır; ağır kumaşlar (220-300 GSM ve üzeri) aşınmaya dayanması gereken endüstriyel iş kıyafetinde tercih edilir. GSM sektör standardı bir ölçümdür, TB Uniform'a özel bir terim değildir. Bkz. Üniforma Kumaşı Seçimi.
Polyester-Pamuk Karışımı Polyester ve pamuk elyafının belirli bir oranda (genelde 65/35 veya 80/20) dokunması veya örülmesiyle elde edilen kumaş. Pamuk oranı nefes alabilirliği ve konforu artırır; polyester oranı biçim korumasını, buruşmazlığı ve kuruma süresini iyileştirir. Doğru oran, kullanım ortamına göre değişir, sabit bir kural yoktur.
Dokuma Kumaş İki iplik grubunun (çözgü ve atkı) bir tezgahta dik açıyla birbirine geçirilmesiyle elde edilen kumaş. Gömlek, pantolon ve düzgün, sabit bir görünüm gereken ürünlerde kullanılır.
Örme Kumaş İpliğin ilmek şeklinde birbirine bağlanmasıyla elde edilen, doğal esneklik taşıyan kumaş. Polo yaka, tişört ve vücut hareketine uyum sağlaması gereken ürünlerde kullanılır.
Ripstop Belirli aralıklarla dokunmuş takviye ızgarasıyla küçük yırtıkların yayılmasını engelleyen dokuma kumaş türü. Endüstriyel ve outdoor iş kıyafetinde yaygındır.
Nem Emici (Moisture-Wicking) Teri ciltten uzaklaştırıp kumaş yüzeyine taşıyarak daha hızlı buharlaşmasını sağlayan kumaş özelliği veya finisajı. Sürekli fiziksel hareket gerektiren otel, yiyecek-içecek ve endüstriyel rollerde önem taşır.
Dikim ve Aksesuar
Dikiş İki kumaş parçasının dikişle birleştirildiği hat. Dikiş tipi dayanıklılığı, cilde temas konforunu ve görünümü etkiler. Örneğin düz dikiş sürtünmeyi azaltır, Fransız dikişi ise ham kenarları kapatarak daha temiz bir bitiş sağlar.
Punteriz (Bar Tack) Cep köşeleri, kemer geçirme yerleri ve fermuar uçları gibi gerginlik noktalarına atılan kısa ve sık takviye dikişi; tekrarlı zorlanmada dikişin açılmasını engeller.
Dokuma Etiket Tasarımın kumaş yapısının içine işlendiği, küçük bir tezgahta dokunan etiket türü. Baskılı etikete göre tekrarlı yıkamada daha dayanıklıdır, üniformanın yaka içi veya yan dikişindeki marka etiketlemesinde standarttır.
Baskılı Etiket Tasarımın kumaş veya sentetik bir yüzeye baskıyla uygulandığı etiket türü. Dokuma etikete göre daha ucuzdur, onlarca yıllık yıkama dayanımı gerektirmeyen bakım talimatı veya bilgi etiketlerinde tercih edilir.
Cırt Bant (Hook-and-Loop) Biri kancalı biri halkalı iki şeridin birbirine bastırılarak kapandığı, Velcro olarak da bilinen genel kapama sistemi. İsimlik panellerinde, manşetlerde ve ayarlanabilir kapamalarda kullanılır.
Marka Uygulama
Nakış Logo veya tasarımın iplikle doğrudan kumaşa dikilmesiyle oluşturulan marka uygulama yöntemi. Tekrarlı endüstriyel yıkamaya dayanıklıdır, kabartılı ve dokulu bir görünüm sunar. Yaklaşık 8-10'dan az düz renk içeren logolar için en uygunudur. Bkz. Marka Uygulama Yöntemi Seçimi.
Dijitalleştirme (Digitizing) Bir logonun nakış makinesinin okuyabileceği bir dikiş dosyasına dönüştürülmesi işlemi; dikiş tipi, yoğunluğu ve sırası bu aşamada belirlenir. Tek bir numune dahil, her nakış işinden önce gereklidir.
Serigrafi Baskı Mürekkebin bir kalıp üzerinden, her renk ayrı ayrı olacak şekilde doğrudan kumaşa geçirilmesiyle oluşturulan marka uygulama yöntemi. Yüksek adetlerde ve büyük grafiklerde ekonomiktir, ağır kullanılan ürünlerde nakışa göre uzun vadede daha az dayanıklıdır. Bkz. Marka Uygulama Yöntemi Seçimi.
Transfer Baskı Önceden baskılı bir tasarımın ısı ve basınçla kumaşa aktarılmasıyla uygulanan yöntem. İnce detay ve gradyan rengi iyi karşılar, küçük adetlerde ekonomiktir, ancak sık endüstriyel yıkamada genelde nakış ve serigrafiden daha hızlı yıpranır.
Pantone (TPX / TCX) Ekran veya yazıcı farkından bağımsız, tam rengi belirtmek için kullanılan standart renk eşleştirme sistemi. TPX, Pantone'un kağıt bazlı kodunu; TCX ise pamuk bazlı kodunu ifade eder ve gerçek kumaş rengini eşleştirmede daha güvenilir referanstır. Bkz. Renk Geliştirme ve Eşleştirme.
Numune ve Geliştirme
Şartname (Tech Pack) Bir ürünün teknik özelliklerini içeren belge: kumaş, konstrüksiyon detayları, ölçü noktaları, aksesuar, etiketleme ve renk seçenekleri. Üretici numuneyi bu belgeye göre üretir. Bkz. Şartname (Tech Pack) Nasıl Hazırlanır.
Malzeme Listesi (BOM) Genelde şartnamenin bir parçası olan, bir ürünün ihtiyaç duyduğu her malzemenin (kumaş, iplik, etiket, aksesuar, düğme, fermuar, paketleme) miktar ve özellikleriyle listelendiği belge.
Ölçü Noktası (POM) Göğüs genişliği, kol boyu, bel gibi belirli bir ölçüm konumu; bedeni tanımlamak ve bitmiş ürünün tolerans dahilinde şartnameyle uyuştuğunu kontrol etmek için kullanılır.
Seri Üretim Öncesi Numune (PPS) Seri üretimde kullanılacak onaylı kumaş, aksesuar ve dikim yöntemiyle üretilen, kitle üretimden hemen önce onaylanan numune. Uygunluk ve tasarım yönünü doğrulamak için yer tutucu malzemelerle üretilebilen erken proto numuneden farklıdır. Bkz. Numune ve Onay Süreci.
Proto Numune Kalıp veya renk henüz kesinleşmeden önce, kalıp ve konstrüksiyon fikrini test etmek için üretilen erken numune. Numune sürecindeki ilk kontrol noktasıdır, PPS'ten önce gelir.
Tedarik ve Ticari
MOQ (Minimum Sipariş Adedi) Bir üreticinin tek bir siparişte model başına üreteceği en düşük adet. TB Uniform'un doğrulanmış MOQ'su model başına 100 adettir; bu sözlükte genel sektör kavramı yerine belirli bir şirket kapasitesinin belirtildiği örneklerden biridir. Bkz. Üniforma Nasıl Tedarik Edilir.
RFQ (Teklif İsteği) Bir alıcının fiyat ve teslim süresi almak için üreticiye gönderdiği, ihtiyacını (ürün tipi, kumaş, adet, marka, hedef teslimat) tarif eden resmi belge. Bkz. Tedarik Rehberi'ndeki RFQ Kontrol Listesi.
OEM / Private Label Bir ürünün alıcının kendi şartnamesine ve markasına göre, bitmiş üründe üretici markası olmadan üretilmesi. Üniforma tedarikinde genelde alıcının kendi etiketi, paketlemesi ve program kimliğiyle, üründe görünmeyen bir üretici tarafından üretim anlamına gelir.
Teslim Süresi Sipariş onayı ile bitmiş ürünün hazır olması arasındaki süre. TB Uniform'un doğrulanmış standart üretim süresi, numune onayından sonra 2-4 haftadır; numunenin kendisi genelde 5-7 iş günü sürer.
Incoterms Nakliye maliyeti, risk ve gümrük sorumluluğunun satıcıdan alıcıya tam olarak nerede geçtiğini tanımlayan standart uluslararası ticaret terimleri (FOB, CIF, EXW, DDP vb.). Sınır ötesi her üniforma siparişiyle ilgilidir. Bkz. Paketleme, Etiketleme ve İhracat Teslimatı.
Beden
Kalıp Büyütme/Küçültme (Grading) Bir temel kalıbın, oranları her bedende tutarlı kalacak şekilde büyütülüp küçültülerek tam bir beden aralığına (örneğin XS'ten 3XL'ye) dönüştürülmesi işlemi.
Tolerans Bir ürünün şartnamede belirtilen ölçüsü ile gerçek ölçüsü arasındaki kabul edilebilir fark, genelde santimetre cinsinden. Şartnamede her ölçü noktasının yanında tolerans da belirtilir.
Beden Dağılımı (Size Run) Bir program için sipariş edilen bedenlerin karışımı ve miktarı: sadece hangi bedenlerin mevcut olduğu değil, giydirilecek personelin gerçek beden dağılımına göre her bedenden kaç adet sipariş edileceği. Bkz. Üniforma Programlarında Beden ve Kalıp.
Kalite
AQL (Kabul Edilebilir Kalite Seviyesi) Toplu bir siparişte her parçayı tek tek incelemek yerine kullanılan istatistiksel örnekleme standardı (ISO 2859-1). Giysi üretiminde majör hatalar için AQL 2.5, minör hatalar için AQL 4.0 yaygın referans değerlerdir. Bkz. Toplu Üretim ve Kalite Kontrol.
Kontrol Seviyesi (Inspection Level) AQL sisteminin bir parçası; standart varsayılan olan Genel Kontrol Seviyesi II, belirli bir sipariş adedinden inceleme için ne kadar büyük bir örnek çekileceğini belirler.
Hata Sınıflandırması (Kritik / Majör / Minör) İncelemede bulunan bir kusurun ciddiyetine göre kategorilendirilmesi. Kritik hata ürünü kullanılamaz veya satılamaz hale getirir; majör hata işlevi veya görünümü belirgin şekilde etkiler; minör hata kullanımı büyük ölçüde etkilemeyen küçük bir kozmetik sorundur.
Bakım ve Performans
Renk Haslığı (Colorfastness) Kumaşın yıkama, sürtünme veya ışığa maruz kalma karşısında solmaya veya renk vermeye karşı direnci. Standart bir ölçekte test edilir ve değerlendirilir, tam bir marka rengi belirtilen üniforma programlarında özellikle önemlidir.
Çekme Payı (Shrinkage) Bir kumaşın veya ürünün yıkama sonrası küçülme yüzdesi, genelde standart sayıda yıkama döngüsüyle test edilir. Bitmiş ürünün tekrarlı yıkama sonrasında da doğru oturması için kalıp aşamasında hesaba katılır.
Yıkama Dayanımı Bir ürünün dikişleri, marka uygulaması, rengi ve kumaş hissiyle birlikte tekrarlı endüstriyel veya ticari yıkamaya, ev tipi yıkamadan farklı olarak, ne kadar dayandığı. Neredeyse her gün giyilip yıkanan iş kıyafetinde temel bir değerlendirme kriteridir.
Sıkça Sorulan Sorular
GSM ile ons cinsinden kumaş ağırlığı arasındaki fark nedir? İkisi de aynı özelliği ölçer. GSM (gram/metrekare), uluslararası standart ve çoğu şartnamede kullanılan birimdir; ons/yarda karesi Kuzey Amerika tedarikinde daha yaygındır. Doğrudan çevrilebilirler (1 oz/yd² ≈ 33,9 GSM), bu yüzden bir şartname alıcının bölgesine göre ikisinden birini kullanabilir.
Üniforma için her zaman daha yüksek GSM mi tercih edilmeli? Hayır. Daha yüksek GSM genelde daha fazla dayanıklılık ve form anlamına gelir, ama aynı zamanda daha fazla ağırlık, daha az nefes alabilirlik ve daha yüksek birim fiyatı getirir. Doğru GSM, role göre değişir: bir mutfak üniforması ile bir depo tulumu, aynı şirket içinde bile farklı ihtiyaçlara sahiptir.
Üniforma üretiminde OEM ile private label arasındaki fark nedir? Pratikte bu sektörde iki terim sık sık birbirinin yerine kullanılır. İkisi de alıcının şartnamesine göre, alıcının kendi markasıyla, bitmiş üründe üretici adı görünmeden üretimi tarif eder.
Teklif istemeden önce tüm bu terimleri bilmem gerekir mi? Hayır. Bir üretici, ihtiyacınızın sade bir tarifinden yola çıkıp bunu teklif hazırlarken teknik terimlere kendisi dönüştürebilmelidir. Bu sözlük, şartnameyi siz yazasınız diye değil, o görüşmeyi takip edip detayları kontrol edebilesiniz diye burada.